bezdroza_logo
152762
obiektów,
zdjęć, relacji
i tras
Wyszukiwanie zaawansowane
dodaj obiekt dodaj zdjecie dodaj relacje
Warszawa
Galeria Na komórkę Na GPS Dodaj komentarz
Rozdział nadrzędny: Warszawa

Historia

Pierwsza pisemna wzmianka dotycząca Warszawy pochodzi z 1262 r. i jest związana z wyprawą księcia litewskiego Mendoga na grody książąt mazowieckich, sprzymierzonych z Krzyżakami. Jeden z oddziałów zaatakował wówczas gród Jazdów, który znajdował się na pograniczu dzisiejszych Łazienek i Ogrodu Botanicznego. Podczas najazdu śmierć poniósł książę płocki Siemowit I, co przyczyniło się do przeniesienia grodu kilka kilometrów na północ, w bardziej zasobne w wodę i łatwiejsze do obrony miejsce na wysokiej wiślanej skarpie.

Niemal równocześnie z nowym grodem ulokowano przy szlaku z Czerska do Zakroczymia miasto Warszowa. Niestety, dokument lokacyjny zaginął i datę powstania miasta możemy jedynie w przybliżeniu określić na 1300 r.

W okresie jednoczenia ziem polskich przez Łokietka Mazowsze nie weszło w skład Korony, a książęta mazowieccy, dążąc do zachowania niezależności, prowadzili ostrożną politykę, lawirując między silniejszymi partnerami: Polską, Litwą i Zakonem Krzyżackim. Na początku XV w. książę Janusz Stary przeniósł do Warszawy archidiakonat z Czerska, przez co podniósł warszawski kościół farny do godności kolegiaty. Był to zresztą władca szczególnie zasłużony dla miasta: rozbudował tutejszy gród książęcy, potwierdził stare i nadał nowe przywileje, a także zakończył budowę murów obronnych. W związku z rozwojem ośrodka ludność miejska zaczęła się osiedlać poza murami, dlatego w 1408 r. Janusz Stary nadał przywilej lokacyjny powstałemu przy trakcie zakroczymskim miastu, tzw. Nowej Warszawie.

Przyłączenie Mazowsza do Korony nastąpiło dopiero w 1526 r. Oba miasta zostały wówczas zrównane w prawach z innymi miejscowościami królewskimi Rzeczypospolitej, a na przełomie 1556 i 1557 r. w Starej Warszawie po raz obradował pierwszy sejm walny koronny.

Dogodne, centralne położenie miasta zostało po raz kolejny docenione na pamiętnym sejmie w Lublinie w 1569 r. Na mocy podpisanej tam unii Warszawę ustanowiono stałą siedzibą sejmów walnych Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Cztery lata później, po śmierci Zygmunta Augusta, w Warszawie zebrał się sejm konwokacyjny, a przed elekcją zostałą podpisana słynna Konfederacja Warszawska, gwarantująca swobodę wyznania szlachcie dysydenckiej. Pierwsza elekcja odbywała się na polach pod wsią Kamion, następne - przeważnie na lewym brzegu rzeki - na polach pod Wolą Wielką (dziś dzielnice Warszawy).

Decydującym krokiem na drodze Warszawy ku stołeczności było panowanie Zygmunta III Wazy, którego posąg wieńczy dziś kolumnę na Placu Zamkowym. Wychowany w Szwecji monarcha, po pożarze Wawelu w 1596 r. podjął decyzję o przeniesieniu dworu królewskiego do Warszawy. Ostatecznie osiadł tu na stałe w 1611 r.

Pierwszy okres prosperity miasta zakończył potop szwedzki (1655-60), kiedy to północni najeźdźcy zdobyli miasto i złupili jego bogactwa. Po tym najeździe Warszawa odradzała się kilkadziesiąt lat, a pierwsze znaczne inwestycje przyniosło panowanie króla Jana III Sobieskiego. Niestety, jego następcy - August II Mocny i August III, jedynie z rzadka bywali w Warszawie, przedkładając nad nią Drezno. Z ich panowaniem łączy się jednak duże założenie urbanistyczne, związane ze zburzonym w czasie II wojny światowej Pałacem Saskim - tzw. Oś Saska. Jego pozostałości to urokliwy Ogród Saski i plac Marszałka Piłsudskiego.

Za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego powstały kolejne ważne rozwiązania przestrzenne - tzw. Oś Stanisławowska z gęstą siecią dróg i placów gwiaździstych oraz rezydencjonalny zespół pałacowo-parkowy zwany Łazienkami. Z niezwykłym smakiem przebudowany został też ciąg apartamentów na Zamku Królewskim. Rozkwitała kultura - do Warszawy zjeżdżali wybitni zagraniczni artyści, powstawały szkoły, rozwijały się teatr i prasa.

Doniosłe znaczenie dla rozwoju Warszawy miały tzw. jurydyki. Były to obszary w obrębie miasta lub poza jego murami, wyjęte spod władzy i sądownictwa miejskiego na mocy przywileju królewskiego. Zakładali je w okresie XV-XVIII w. magnaci świeccy lub duchowni, bogata szlachta i klasztory. Większe, bardziej rozwinięte jurydyki przybierały formę prywatnego miasteczka z własnym ratuszem, jarmarkiem i sądownictwem. Ślady wielu dawnych jurydyk przetrwały w nazwach dzisiejszych dzielnic. Jest tak np. w przypadku Pragi, którą to nazwą określa się dziś potocznie prawobrzeżną część Warszawy. W XV w. Praga była wzmiankowana jako wieś szlachecka, a w XVII i XVIII w. nazwa ta odnosiła się do dwóch jurydyk: Pragi Biskupiej i Książęcej.

Mozaikowy układ administracyjno-prawny, w którym królewskie miasta Stara i Nowa Warszawa otoczone były niczym kordonem kilkunastoma jurydykami kościelnymi i świeckimi, wpływał niekorzystnie na rozwój urbanistyczny i gospodarczy miasta. Ostatecznie po długiej batalii jurydyki zniesiono na mocy Prawa o miastach - ustawy Sejmu Czteroletniego, włączonej do Konstytucji 3 Maja. Niestety, już dwa lata po ogłoszeniu konstytucji doszło do II rozbioru Polski, a w konsekwencji do insurekcji kościuszkowskiej, której tragicznym finałem była tzw. rzeź Pragi po wkroczeniu wojsk gen. Suworowa. Po tym wydarzeniu Praga przez kilka dekad odradzała się ze zgliszczy.

Na mocy III rozbioru Warszawa przypadła Prusom i została zdegradowana do roli niewiele znaczącej stolicy jednego z departamentów. Podczas obrad Sejmu Czteroletniego Warszawa liczyła ok. 115 tys. mieszkańców, tymczasem w 1800 r. liczba ta wahała się w granicach zaledwie 60 tys.

Sytuacja w mieście zmieniła się wraz z przybyciem do Warszawy armii Napoleona w 1806 r. Już na początku 1807 r. powstał pierwszy prowizoryczny rząd polski, a na mocy pokoju z Rosją w Tylży Warszawa została stolicą Księstwa Warszawskiego. Po upadku Napoleona i Kongresie Wiedeńskim Warszawa stała się stolicą Królestwa Polskiego - części imperium rosyjskiego o ograniczonej autonomii, pozostającej w unii personalnej z Rosją. Lata 1815-30 były dla miasta okresem rozkwitu gospodarczego. Warszawa rozbudowała się i unowocześniła. Jednocześnie już w 1819 r. zniesiono wolność prasy i wprowadzono cenzurę prewencyjną. W 1820 r. zawieszona została wolność zgromadzeń, dwa lata później wielkim echem odbiło się uwięzienie twórcy Towarzystwa Patriotycznego - Waleriana Łukasińskiego. Pierwszy okres historii Kongresówki kończy wybuch powstania listopadowego w 1830 r. Na okres 9 miesięcy Warszawa stała się wówczas centrum walk i stolicą „niepodległego państwa".

Upadek powstania przyniósł represje, znaczne ograniczenie autonomii oraz zwycięskiego gen. Paskiewicza jako namiestnika Królestwa z tytułem księcia warszawskiego. Zamknięto uniwersytet i Towarzystwo Przyjaciół Nauk, podjęto decyzję o budowie Cytadeli, która w znacznej mierze ograniczyła rozwój przestrzenny miasta w kierunku północnym. Rozpoczęto przebudowy kościołów na cerkwie. Jednak nawet trudne położenie polityczne nie mogło zatrzymać postępu. W latach 1845-48 powstała kolej żelazna zwana Warszawsko-Wiedeńską, w latach 1853-55 pierwszy wodociąg. Z kolei w 1864 r. lewobrzeżną część miasta połączył z Pragą most Kierbedzia.

W czerwcu 1860 r. miała miejsce pierwsza od 30 lat demonstracja polityczna na pogrzebie generałowej Sowińskiej (wdowy po pamiętnym obrońcy reduty Woli z 1831 r.). Stało się to przyczyną kolejnych manifestacji. W konsekwencji, w atmosferze narastających represji, w styczniu 1863 r. wybuchło kolejne powstanie. Tym razem Warszawa nie brała bezpośredniego udziału w walkach, ale to stąd Rząd Narodowy kierował walkami w całym kraju. Aresztowany w kwietniu 1864 r. ostatni dyktator powstania - Romuald Traugutt został powieszony na stokach Cytadeli.

Utworzony po upadku powstania Komitet Urządzający dążył do zniesienia wszelkich instytucjonalnych form odrębności politycznej i administracyjnej. Warszawa upodabniała się coraz bardziej do rosyjskiego miasta gubernialnego. Jednocześnie powstanie styczniowe nie zahamowało rozwoju gospodarczego miejscowości. Postępowała industrializacja miasta, rozwijała się sieć wodociągowa i gazowa, pojawiło się ogrzewanie wodne, a w 1880 r. zainstalowano pierwszą centralę telefoniczną.

Rosjanie wycofali się z Warszawy w sierpniu 1915 r. Na kolejne trzy lata miasto zajęli Niemcy, którzy godzili się na znaczące ustępstwa wobec ludności polskiej, m.in. zezwalając na ponowne otwarcie polskojęzycznego uniwersytetu. W 1918 r. Warszawa po 123 latach stała się na powrót stolicą niepodległego państwa polskiego i siedzibą najwyższych organów władzy państwowej. Początkowo chwiejną i niepewną suwerenność przypieczętował Cud nad Wisłą, czyli wygrana bitwa warszawska w sierpniu 1920 r., kiedy złamana została ofensywa bolszewicka.

Niepodległa Warszawa była miastem całkowicie odmiennym od swego pierwowzoru z czasów Stanisława Augusta. Wystarczy wspomnieć, iż w 1770 r. posiadała 115 tys. mieszkańców, a w 1918 r. - 760 tys.

Niezmiernie ciekawą i zasłużoną dla Warszawy postacią międzywojnia był jej komisaryczny prezydent w latach 1934-39, Stefan Starzyński, który stał się inspiratorem i organizatorem wielkiego planu europeizacji miasta. Znane projekty, którym patronował, to budowa alei Niepodległości, modernizacja arterii wylotowych z miasta, czy konkursy, takie jak np. „Warszawa w kwiatach i zieleni". Z wielu jego pomysłów czerpano również po wojnie. Warszawiacy zapamiętali jednak Starzyńskiego przede wszystkim jako niezmordowanego komisarza cywilnego przy Dowództwie Obrony Warszawy we wrześniu 1939 r. Wtedy, odmówiwszy wypełnienia rozkazu ewakuacji ze stolicy, zagrzewał on do obrony w swych codziennych apelach radiowych. Do historii przeszły jego słowa: „Chciałem, by Warszawa była wielka (...). I dziś widzę ją wielką".

Niestety, jak wiemy, była to wielkość tragiczna...

 

Warszawa 1944-2004

Przez 60 lat Warszawa nie mogła doczekać się muzeum upamiętniającego sierpniowy zryw 1944 r. Godzina „W" wybiła wreszcie 31 VII 2004 r., a otwarta wówczas placówka, dzięki szerokiemu wykorzystaniu technik audiowizualnych, z miejsca zdobyła miano „najbardziej interaktywnej" w stolicy.

Ekspozycja mieści się na trzech kondygnacjach dawnej elektrowni tramwajowej na Woli, na powierzchni ponad 3000 m2. Koncentrując się na walce i codziennym życiu powstańców, prezentuje je w szerszym ujęciu historycznym (przedstawiając m.in. atak na Polskę 1939 r., akcję „Burza", sytuację międzynarodową w 1944 r. czy powojenne losy uczestników powstania).

Do budzących najwięcej emocji elementów ekspozycji należą: rekonstrukcja kanału, replika samolotu Liberator i muzealne kino Palladium, gdzie wyświetlane są powstańcze kroniki filmowe Biura Informacji i Propagandy AK.

 Muzeum Powstania Warszawskiego, ul. Grzybowska 79, tel.: +48 22 5397905, 5397906, http://www.1944.pl ; czynne: pn., śr., pt. 8.00-18.00, czw. do 20.00, weekendy 10.00-18.00; wstęp: 4/2 zł, w nd. wolny.


Po regionie oprowadza: Monika Chojnacka
poprzedni rozdział
Warszawa
następny rozdział
Warto zobaczyć
Ciekawe publikacje:
Ladowanie...
Regulamin i polityka prywatności | Kontakt | Dla prasy
Portal tworzony przez Was i Wydawnictwo Bezdroża

Created by Amistad Group