bezdroza_logo
152764
obiektów,
zdjęć, relacji
i tras
Wyszukiwanie zaawansowane
dodaj obiekt dodaj zdjecie dodaj relacje
e-przewodniki.pl e-przewodniki Polska Puszcza Białowieska
Puszcza Białowieska
Galeria Na komórkę Na GPS Dodaj komentarz
Rozdział nadrzędny: Puszcza Białowieska

Historia

Zapewne nie tylko miłośnicy Henryka Sienkiewicza pamiętają opis królewskich łowów w Puszczy Białowieskiej zamieszczony w Krzyżakach. Władysław Jagiełło polował tu kilkakroć, podobnie jak wielu jego następców. Ale historia Puszczy Białowieskiej zaczyna się trochę wcześniej - jakieś 12-10 tys. lat temu, kiedy teren opuścił ostatni skandynawski lądolód i pojawiły się pierwsze pionierskie rośliny. Kilka tysięcy lat później (6-5 tys. lat temu) olbrzymi teren porastała zielona gęstwina drzew. W drzewostanie dominowały dąb, lipa, olcha i grab. Prapuszcza ciągnęła się od Bałtyku po Morze Śródziemne, od tundr po czarnomorskie stepy. Dzisiejsza Puszcza Białowieska to zaledwie ułamek tej pierwotnej kniei.

Mniej więcej do XIII w. Puszcza Białowieska łączyła się z puszczami okolic Grodna i Polesia. Zamieszkiwali ją Jaćwingowie, docierało tu także osadnictwo z Litwy i Mazowsza. W XV stuleciu kompleks podzielono między dwory książęce. Po unii lubelskiej (1569) Puszcza Białowieska znalazła się w obrębie Wielkiego Księstwa Litewskiego. 20 lat później, po rozdzieleniu dóbr królewskich od publicznych, włączono ją do królewskich dóbr stołowych ekonomii brzeskiej. To zaś przysłużyło się jej ochronie - władcy strzegli bezkresnego lasu i jego zasobów, zakazano osiedlania się wewnątrz kompleksu oraz limitowano korzystanie z puszczańskich dóbr. Istniała także specjalna służba leśna, zwana osoką.

Pierwszą i przez długie lata jedyną osadą w bezkresie lasów był wielkoksiążęcy dwór myśliwski. Kolejną osadę pobudował Zygmunt Stary, który prawo polowania uczynił wyłączną domeną królewską. Jego siedziba stanęła w uroczysku nazywanym obecnie Starą Białowieżą. Do szczególnych miłośników kniei należał też Stefan Batory, który wzniósł w puszczy zamek. Władysław IV Waza nie tylko przeniósł dwór myśliwski na obecne wzgórze pałacowe, ale i wprowadził regulacje prawne chroniące Puszczę Białowieską. Pamiątką wystawnego polowania monarszej rodziny Augusta III jest obelisk z wyliczeniem ubitej zwierzyny (stoi nad stawami w Białowieży).

 

Biała wieża

Istnieje kilka hipotez dotyczących pochodzenia nazwy Puszcza Białowieska - puszcza nad rzeką Białą (Białowiejska), nawiedzana przez Połowców, zwanych Białowieżcami, czy Jaćwingów (Biała Jaćwież - Białawież - Białowieża). Kilku historyków wywodzi nazwę od białej wieży stojącej przy dworze wielkoksiążęcym lub wieży w Kamieńcu na dzisiejszej Białorusi. Istnienie pierwszej to tylko domniemania, drugą - zbudowaną w XIII w. na skraju Puszczy Kamienieckiej - wciąż można podziwiać.

W czasie zaborów koncepcję białej wieży lansowali Rosjanie, a średniowieczny stołp w Kamieńcu nawet pobielono wapnem (niegdyś określenie „biały" oznaczało nie tylko kolor, ale i „wolność", „niezależność"). I mimo że historycy traktują ten rodowód nazwy jako legendę, na Białorusi funkcjonuje on w powszechnym obiegu.

 

Osadnictwo puszczańskie rozwinęło się za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego, kiedy jura stolae pozostawały w zarządzie Antoniego Tyzenhauza, znanego na Litwie reformatora. Wówczas w sąsiedztwie niewielkiego folwarku powstały wsie, które złożyły się na współczesną Białowieżę, rozpoczęto także przemyślaną eksploatację lasów.

Reformy, które przyczyniły się do wzrostu dochodów z puszczy przerwały rozbiory. Carowie moskiewscy początkowo nie traktowali lasu z należytym szacunkiem, dzieląc i rozdając fragmenty swoim faworytom. Ci zaś eksploatowali drzewostan rabunkowo. Do zmiany nastawienia doszło na początku XIX w., kiedy Aleksander I przywrócił służbę ochronną (osoczników). Ale to Aleksander II był pierwszym carem, który pojawił się w Białowieży, z kolei zaś dla Aleksandra III pobudowano w latach 1889-94 wspaniały pałac (wycofujący się Niemcy częściowo go wysadzili i podpalili, resztę niewygodnej pamiątki do lat 60. XX w. rozebrano z polecenia władz), a car Mikołaj II wjechał do Białowieży dzięki specjalnie doprowadzonej tu kolei. Za panowania ostatnich władców Rosji z puszczy uczyniono ogromny zwierzyniec, sprowadzając liczne zwierzęta łowne z różnych stron Eurazji.

Ogromne straty w historii puszczy przyniosła I wojna światowa. Niemiecki okupant  potraktował las rabunkowo. Wybudowano kilkaset kilometrów przenośnych i stałych torów kolejki wąskotorowej, by łatwo zwozić ścięte drzewa, zbudowano również zakłady drzewne, m.in. w Hajnówce. Wytrzebiono wówczas co do jednego łosie i żubry (ostatni żubr padł na początku 1919 r.) - plagę kłusownictwa zapoczątkowali żołnierze niemieccy zdobywający w ten sposób wsad do wojennego kotła.

W lutym 1919 r. Puszczę Białowieską zajęły wojska polskie. Niestety, nienajlepsza kondycja finansowa II Rzeczypospolitej spowodowała podpisanie niefortunnego kontraktu z angielską firmą Century. Anglicy przez pięć lat wycinali ogromne połacie lasu, nie odnawiając ich zupełnie. Fragment najlepiej zachowanej pierwotnej puszczy udało się jednak uchronić, bo już w 1921 r. utworzono rezerwat ścisły w Nadleśnictwie Browskim. Stał się on zalążkiem Białowieskiego Parku Narodowego. Tymczasem w Białowieży mieściła się Dyrekcja Lasów Państwowych i trwała tradycja polowań organizowanych już nie dla królów, a dla dystyngowanych notabli Europy.

Sowiecka okupacja w latach 1939-41 brutalnie przerwała okres spokoju: niemal całą administrację leśną wysiedlono na Syberię, a ludowe komitety przyzwoliły na swobodne korzystanie z dóbr lasu. Niemcy, którzy pojawili się w czerwcu 1941 r., obawiając się partyzantki, spacyfikowali kilkadziesiąt wsi na obrzeżach puszczy. Wtedy też powstał projekt utworzenia obszaru łowieckiego pozostającego w gestii władz Rzeszy. Jej autorem był Hermann Göring, jeden z najbliższych współpracowników Adolfa Hitlera, zapalony myśliwy, który znał Białowieżę jeszcze z przedwojennych polowań.

Po wojnie los puszczy pozostawał niepewny ze względu na granicę państwową, która w jednym z pierwotnych wariantów miała przebiegać po zachodnim krańcu kompleksu leśnego. Ostatecznie wytargowano u Stalina jedną trzecią, czyli 580 z 1500 km2, obecnego obszaru Puszczy Białowieskiej. Polska część znajduje się pod zarządem parku narodowego i trzech nadleśnictw, białoruska w całości jest parkiem narodowym.


Po regionie oprowadza: Rafał Zubkowicz
poprzedni rozdział
Puszcza Białowieska
następny rozdział
Informacje praktyczne
Ciekawe publikacje:
Ladowanie...
Regulamin i polityka prywatności | Kontakt | Dla prasy
Portal tworzony przez Was i Wydawnictwo Bezdroża

Created by Amistad Group