bezdroza_logo
152765
obiektów,
zdjęć, relacji
i tras
Wyszukiwanie zaawansowane
dodaj obiekt dodaj zdjecie dodaj relacje
Wilno
Galeria Na komórkę Na GPS Dodaj komentarz
Rozdział nadrzędny: Wilno

Historia

Powstanie pierwszej osady datuje się na ok. V w. Na przełomie XII i XIII w. uformował się już gród, którego władcą był książę Świntoróg. U stóp dzisiejszego Wzgórza Zamkowego wybudował on świątynię Perkuna - najpotężniejszego w wierzeniach słowiańskich pogańskiego boga nieba i piorunów. W XIII w. władcą grodu został Mendog, który starał się połączyć rozproszone plemiona litewskie. Według podań wcześniejszą siedzibą książąt miało być miejsce zwane Voruta, jednak do dziś nie jest znana jego lokalizacja. Nie wiadomo także dlaczego przenoszono główną siedzibę - najpierw do Kernavė, później do Trok. Pewne jest za to, że Wilno było stolicą Litwy za panowania księcia Giedymina, który w 1315 r. doprowadził do zjednoczenia ziem litewskich. Siedzibą księcia był zamek obronny wzniesiony na Górze Zamkowej nad Wilenką. Jedynym ocalałym jego fragmentem jest tzw. baszta Giedymina. Władca pragnął rozwoju miasta, toteż jął spraszać europejskich kupców i rzemieślników. Na jego apel odpowiedzieli głównie Żydzi i Niemcy. Potwierdzeniem tych wydarzeń są pisemne wzmianki. Zachowały się także listy z 1323 r., ­wysyłane przez Giedymina do miast i klasztorów niemieckich. Na tle ówczesnej Europy Wilno rozkwitało politycznie i gospodarczo. Leżąc jednak na przecinających się szlakach handlowych, ­stanowiło również łakomy kąsek dla Krzyżaków, tylko czekających by zagarnąć je pod pozorem krzewienia nowej wiary - chrześcijaństwa. ­Giedymin był protoplastą dynastii Giedyminowiczów (pol. Jagiellonowie), która odegrała ogromną rolę w dziejach Litwy i Polski, rządząc rubieżami przez kolejne stulecia. Synem księcia był Olgierd i on też po śmierci ojca wstąpił na tron. W tym czasie w Wilnie ­znajdowała się największa w kraju ­świątynia Perkuna, o ­której zburzeniu marzyli Krzyżacy, a której zaciekle - i z powodzeniem - bronił Olgierd.
Śmierć władcy dała początek walki o berło między księciem Witoldem a Władysławem Jagiełłą. Zgodnie z prawem dziedziczenia Wilno otrzymał Władysław. Klęska Witolda skłoniła go do szukania sojuszników wśród Krzyżaków. W trakcie walk między nimi a Jagiełłą miasto kilkakrotnie niszczono. W 1385 r. kuzyni doszli do porozumienia i Witold wyraził zgodę na podpisanie unii w Krewie, na mocy której Jagiełło stał się królem związku ­Polski i Litwy. Zmiana statusu państwa stała się przyczynkiem do jego ochrzczenia oraz nadania praw miejskich, co uczyniono w 1387 r. By ostatecznie położyć kres pogańskim kultom, na ­miejscu świątyni Perkuna, wzniesiono drewnianą katedrę św. Stanisława (Arkikatedra Bazilika). Witold natomiast w 1401 r. otrzymał tytuł Wielkiego Księcia Litewskiego. Za życia kuzynów miasto i okolice zasiedlały kolejne narodowości - Tatarzy i Karaimowie, a po nich także Polacy i Białorusini.
W 1503 r. Kazimierz ­Jagiellończyk rozkazał otoczyć Wilno murami obronnymi z 9 bramami i 3 basztami. Rozciągające się na powierzchni 100 ha fortyfikacje miały zapewnić bezpieczeństwo miastu, do którego już ­wtedy należały dzielnice na przedmieściach, tj. Antokol, Zarzecze, Łukiszki i ­Rossa. W XVI w. do aglomeracji przyłączono Śnipiszki i ­Zwierzyniec. ­Wilno liczyło wówczas ok. 75 tys. mie­szkańców.
Wkład w rozwój stolicy miał też król Zygmunt August, który wraz ze swym dworem osiadł w tu w 1544 r. Dzięki niemu, w 1569 r., zawarto unię lubelską między Polską i Litwą. Utworzono wówczas polsko-litewski organizm państwowy, na skutek którego Wilno na 350 lat straciło funkcję stolicy na rzecz Krakowa i Warszawy. Nowa sytuacja doprowadziła też do spolszczania litewskiej elity i upowszechniania europejskiej kultury. Nie przeszkodziło to jednak w rozwoju miasta, zwłaszcza w dziedzinie oświaty. Sprowadzeni do Wilna jezuici otworzyli kolegium, które następnie Stefan Batory przekształcił w Akademię Wileńską (1569 r.), zwaną później Uniwersytetem Wileńskim. Pierwszym rektorem uczelni był ksiądz Piotr Skarga. Warto dodać, że to najstarszy uniwersytet w republikach nadbałtyckich. Jezuickie początki historii uniwersytetu sprawiły, że był on ośrodkiem walki z reformacją. Istotny wpływ na „­duchową" historię Wilna miał kult św. Kazimierza (1458-84), patrona Litwy. Podobno klęska Rosjan pod Połockiem w 1518 r. miała miejsce tylko dzięki opiece zmarłego. Jego święto przypadające 4 marca obchodzi się do dziś. Tego dnia organizowany jest wielki jarmark zwany Kaziuki.
W 1610 r. Wilno strawił ­ogromny pożar. W latach 1655-60 strzegące spokoju mieszkańców mury obronne skruszyły wojska moskiewskie. Oba wydarzenia znacząco zahamowały rozwój miasta.
Spokój przywrócony przez hetmana Michała Kazimierza Paca nie trwał długo. W 1702 r. Wilno zajęli Szwedzi podczas wojny północnej. Kolejne lata znaczone były dalszą serią pożarów i epidemii. Dość wspomnieć, że z 9 okazałych bram wjazdowych ocalała do dziś tylko jedna - Miednicka, zwana też Ostrą Bramą. Zniszczenia dokonane przez ogień odbudowywano głównie w duchu obowiązującego wówczas baroku.
Bardziej łaskawy był dla Wilna wiek XVIII, zwłaszcza panowanie Stanisława Augusta Poniatowskiego. Dzięki niemu powstawały pierwsze gazety, np. „Kurier Litewski". Nastąpił też korzystny czas dla środowiska żydowskich uczonych. Najwybitniejszym ich przedstawicielem był Eliasz Ben Salomon Zalman (1720-97), zwany ­Gaonem Wileńskim - wielki ­znawca Tory, Talmudu, Kabały oraz gramatyki hebrajskiej.
W trakcie insurekcji kościuszkowskiej (1794) miasto zaatakowali Rosjanie. Choć pierwszy atak udało się odeprzeć, następny przyniósł druzgoczącą klęskę i Wilno włączono do imperium rosyjskiego. Rok później z miasta uczyniono stolicę guberni w zaborze rosyjskim. Sytuacji politycznej nie zmienił nawet sam Napoleon, który w 1812 r. zajął stolicę. Przegrawszy z carem Rosji, zmuszony był Wilno oddać i uciekać.
Wiek XIX z kolei to czas rozbudzania świadomości narodowej, który rozmachem objął całą Europę. ­Powstawały liczne organizacje patriotyczne - m.in. Filomaci, Filareci, Promieniści. W poczet ich członków wchodzili głównie studenci Uniwersytetu, m.in. Adam Mickiewicz, Jan Czeczot, Joachim Lelewel, Tomasz Zan. ­Wielu z nich przypłaciło tę działalność zesłaniem w głąb Rosji. Pomimo represji ze strony caratu, Wilno ­pozostawało centrum litewskiego życia kulturalnego i naukowego. Obok Mickiewicza mieszkali tu i tworzyli Juliusz Słowacki, Władysław Syrokomla, Józef Ignacy Kraszewski czy Stanisław Moniuszko. Ze strony litewskiej zasługi na polu kultury położyli historyk Simonas Daukantas, pisarz Simona Stanevičius, etnograf Kiprijonas Nezabitauskas-Zabitis.
Ważnym wydarzeniem w ­historii Wilna było powstanie listopadowe (1830). Fakt, że wzięła w nim udział spora liczba szlachty i chłopów, wywołał późniejsze represje ze strony caratu. Rozpoczęto politykę wynaradawiania i intensywnej rusyfikacji. Jeszcze drastyczniej władze zareagowały na wybuch powstania styczniowego (1863), któremu towarzyszyła fala nastrojów narodowo-wyzwoleńczych. Powstanie krwawo stłumiono - głównie za sprawą gubernatora Michaiła „Wieszatiela" Murawiowa. Represje dotknęły wszystkie dziedziny życia społecznego. Rozwijała się za to gospodarka prowadzona silną ręką cara. W 1862 r. uruchomiono kolej do ­Petersburga, Prus i Warszawy, dzięki czemu Wilno stało się ważnym węzłem komunikacyjnym. Powstawały także liczne fabryki, banki i sklepy.
W latach 1915-18 Wilno okupowali Niemcy. W tym czasie powstała również Lietuvių Taryba (Litewska Rada Narodowa). Na jej czele stał działacz ruchu niepodległościowego Antanas Smetona. 16 lutego 1918 r. rada proklamowała niepodległość Litwy. Niestety, w początkach stycznia miasto zajęła Armia Czerwona i miesiąc później utworzono Radziecką Socjalistyczną Republikę Litwy i Białorusi (tzw. Litbieł). W wyzwoleniu Wilna pomogli Polacy. 19 kwietnia 1919 r. pod wodzą gen. Edwarda Rydza-Śmigłego zajęli miasto. Marszałek Józef Piłsudski wygłosił wówczas słynną odezwę Do mieszkańców Wielkiego Księstwa Litewskiego. Rada Najwyższa na konferencji wersalskiej próbowała podzielić Wilno i Wileńszczyznę etnicznie, pozostawiając miasto po stronie polskiej (tzw. Linia Focha). Wojna polsko-bolszewicka doprowadziła do ponownego zajęcia Wilna przez Rosjan. Piłsudski nie zamierzał się jednak poddać. Do miasta miał szczególny sentyment, co wyrażał w słowach: „Miłe miasto. ­Miłe ­mury co mnie dzieckiem niegdyś pieściły, co kochać wielkość prawdy ­uczyły, miłe miasto z tylu, tylu przeżyciami. Miasto - symbol i państwowej ongiś potęgi".
Niedługo potem gen. Lucjan Żeligowski zajął miasto wraz ze swymi oddziałami. Utrzymywano wtedy, że był to akt samowoli i buntu, choć faktycznie Żeligowski działał z polecenia Piłsudskiego. Utworzono tzw. Litwę Środkową. Dominowała na tym terenie ludność polska, dlatego decyzją sejmu przyłączono ją do Polski. Tego posunięcia z kolei nie wybaczyli marszałkowi Litwini, uznając Polaków za zdrajców, którzy ukradli im stolicę. W okresie międzywojennym nową stolicą litewską mianowano Kowno. W Wilnie natomiast w tym czasie reaktywowano Uniwersytet, któremu nadano imię Stefana Batorego, powstawały kolejne uczelnie wyższe, prasa, odradzało się życie kulturalne miasta. Powstała grupa literacka Żagary (1931-34), która prezentowała postawę katastroficzną i krytykowała polski nacjonalizm. Należeli do niej m.in. przyszły noblista Czesław Miłosz i Teodor Bujnicki. Rozwijały się także kultury innych narodów zamieszkujących Wilno - powstał Instytut Badawczy Języka i Kultury Żydowskiej (YIVO) z filiami w Warszawie i Nowym Jorku, którego członkami byli m.in. Albert Einstein i Zygmunt Freud. Powoływano do życia teatry, grupy artystyczne i muzea. Prężnie działały organizacje litewskie i żydowskie.
Na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow Litwa wraz z Wilnem ponownie włączona została w strefę wpływów ZSRR. 18 września 1939 r. do miasta wkroczyła Armia Czerwona. Rok później rozpoczęto deportacje ludności na Syberię, które objęły łącznie ponad 35 tys. osób. 21 lipca 1940 r. Sejm Ludowy proklamował powstanie Litewskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, która z kolei w sierpniu „dobrowolnie" weszła w skład ZSRR. W czerwcu 1941 r., realizując plan „marszu na Wschód", miasto zajęli ponownie Niemcy. Okres niemieckiej okupacji to czas krwawych represji i eksterminacji miejscowej ludności, zwłaszcza żydowskiej. Wspierani przez nacjonalistyczne litewskie jednostki Niemcy wymordowali ponad 90 % litewskich Żydów. Głównym miejscem kaźni były podwileńskie Ponary (Paneriai). Zbrojny opór stawiała Armia Krajowa i oddziały żydowskiej Zjednoczonej Organizacji Partyzanckiej. ­Formacje litewskie walczyły głównie przeciw Armii Czerwonej (np. Leśni Bracia). ­Okupacja przyniosła też bratobójcze walki między narodami, które dotąd w mniejszej lub większej harmonii żyły obok siebie. W lipcu 1944 r. AK rozpoczęła powstanie w Wilnie, dzięki któremu objęła kontrolę nad miastem. Wolnością nie cieszono się jednak długo - wkrótce Wilno zajęli znowu Rosjanie. NKWD aresztowało wszystkich polskich żołnierzy i oficerów.
Razem z Armią Czerwoną nade­szli przedwojenni litewscy działa­cze komunistyczni z Antanasem ­Sniečkusem na czele. Budowę nowego ustroju rozpoczęto od repatriacji ludności polskiej do Polski (objęła ona ok. 170 tys. ludzi). Ruszyła też odbudowa Wilna, w zgodzie z duchem radzieckiej „finezji" architektonicznej. ­Pozostałością po niej jest pandemonium blokowisk wokół centrum i na przedmieściach Wilna.
Odwilż przyniósł dopiero koniec lat 80. W 1988 r. utworzono organizację Sąjūdis dążącą do niepodległości ­Litwy. Jej liderem był prof. Vytautas Landsbergis. Stopniowo ruch osiągał sukcesy - pod presją społeczeństwa władze komunistyczne zezwoliły na odprawianie nabożeństw w kościołach, przywrócono litewską flagę (żółto-zielono-czerwoną) oraz godło państwowe. W Wilnie i innych miastach odbywały się wielotysięczne antyradzieckie demonstracje. W 1991 r. Moskwa zdecydowała się użyć siły wobec zbuntowanej republiki. Do Wilna ruszyła armia, włącznie z czołgami.
Zaatakowano wieżę telewizyjną. Wojskowa okupacja trwała kilka miesięcy, jednak po puczu Janajewa w Moskwie wojska wycofano. Od tego momentu kolejne państwa zaczęły oficjalnie uznawać istnienie Litwy na arenie międzynarodowej.
Lata 90. to czas powrotu do dawno utraconej równowagi. Zburzono pomniki bohaterów minionego ustroju, a miasto zaczęto stopniowo rekonstruować. Zgodnie z planami, do 2009 r. ma zostać zrekonstruowany Zamek Dolny. Na baszcie Giedymina zaś dumnie powiewa symbol niepodległości - flaga litewska.


Po regionie oprowadza: Jadwiga Rogoża
poprzedni rozdział
Wilno
następny rozdział
Warto zobaczyć
Ciekawe publikacje:
Ladowanie...
Regulamin i polityka prywatności | Kontakt | Dla prasy
Portal tworzony przez Was i Wydawnictwo Bezdroża

Created by Amistad Group