Rozdział nadrzędny: Lwów

Warto zobaczyć

Spacer, który proponujemy, zatytułować można „Stary Lwów w jeden dzień". Rozpoczniemy go na placu Halickim, a następnie przejdziemy placami i alejami, ­tworzącymi niegdyś prawdziwy salon miasta - ­słynne Wały Hetmańskie. Spacerować będziemy w doborowym towarzystwie. Ponad ­głowami przechodniów spiżową pogawędkę prowadzą

 król Daniel Halicki, założyciel Lwowa,  Adam Mickiewicz i  Taras Szewczenko, piewca Ukrainy. Warto przystanąć na chwilę przed pięknym budynkiem najstarszego w mieście  hotelu Żorż. Przemieszkiwali w nim najwięksi minionej epoki: Franciszek Józef I, Józef Piłsudski, Ferenc Liszt, Honoriusz Balzak. Z balkonu śpiewał ku radości tłumu Jan Kiepura.
Wały Hetmańskie (obecnie prospekt Swobody) pięknie zamyka gmach  opery. Porównywany z operą paryską i wiedeńską, wspaniałością ­fasady przyćmiewa krakowski Teatr Słowackiego. Wnętrze opery zachwycić może każdego. Już od ­przedsionka widz oszołomiony jest dekoracyjnymi zdobieniami i ogromem przedstawień symbolicznych i apoteoz oraz najrozmaitszych alegorii. Najciekawszym zabytkiem opery lwowskiej, podobnie jak teatru krakowskiego, jest wspaniała kurtyna - dzieło Henryka Siemiradzkiego.
Spod opery przejść można do ­Miasta Stu Wież, jak zwano lwowską starówkę, słynącą z wielu świątyń rozmaitych wyznań. Z grekokatolicką ­  cerkwią Przemienienia Pańskiego sąsiaduje tu, osnuta nieco tajemnicą zapomnienia,  katedra ormiańska Wniebowzięcia NMP. Stanowiła ona niegdyś centrum dzielnicy zamieszkanej przez lwowskich Ormian, niezwykle utalentowanych kupców, do których przylgnęło określenie „Żydów Wschodu". Za zaułkiem ulicy Wirmeńskiej (Ormiańskiej) dostrzeżemy dostojną bryłę  kościoła Dominikanów Bożego Ciała. Świątynia, wzorowana na wiedeńskim kościele św. Karola Boromeusza, uchodzi za najwybitniejsze dzieło dojrzałego baroku na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej. Wewnątrz, w kaplicy św. Dominika, koniecznie zobaczyć należy nagrobne pomniki Józefy Dunin-Borkowskiej dłuta ­słynnego klasycystycznego rzeźbiarza Bertela Thorvaldsena - autora warszawskiego pomnika księcia Józefa Poniatowskiego - oraz nagrobek Artura Grottgera, malarza, który większość swego życia spędził we Lwowie i tutaj też został pochowany.
Tuż za kościołem trafimy ponownie na zadrzewioną aleję - to Wały Gubernatorskie (dziś ul. Podwalna) powstałe w miejscu murów obronnych. O militarnym charakterze tej części miasta przypominają  Arsenał Królewski i jedyna zachowana  baszta, tzw. prochowa. Nieopodal znajduje się drugi z  arsenałów, zwany Miejskim.
Idąc w jego kierunku naszą uwagę przykuje od razu wysoka wieża i stojąca u jej stóp piękna  cerkiew Uspieńska (Zaśnięcia Najświętszej Marii Panny), zwana także Wołoską. Świątynia powstała w 2. poł. XVI w., łącząc ­wpływy greckie, włoskie i polskie. Nazwę „wołoska" zawdzięcza fundatorowi poprzedniej świątyni - ­hospodarowi mołdawskiemu Aleksandrowi Lapuşneanu. Fundatorem nowej cerkwi był bogaty mieszczanin, pochodzący z Krety, Konstanty Korniakt. Od jego nazwiska dzwonnicę, będącą wspaniałym przykładem manieryzmu, wyrosłego na gruncie kresów zachodniej cywilizacji, nazwano wieżą Korniakta.
Koniecznie trzeba się zapuścić, choć na chwilę, w uliczki ­znajdujące się za cerkwią i Arsenałem Miejskim. Podziwiając architekturę mieszczańskich domów natrafimy także na ślady pozostawione przez silną i prężną niegdyś gminę żydowską. Tu, w tej części miasta, istniała pierwsza dzielnica żydowska. W podwórzu posesji przy ulicy Fedorowa 27 (dawniej ul. Żydowska, następnie Blacharska) zachowały się resztki  synagogi Złota Róża. Była to druga obok gminnej, murowana bóżnica we Lwowie. Wzniesiona została w 1582 r. przez Izaaka Nachmanowicza, jednego z najbogatszych i najbardziej wpływowych finansistów żydowskich, seniora kahału lwowskiego i marszałka Sejmu Żydów Koronnych w Lublinie. Początkowo budowla ta była nazwaną synagogą Złote Wrota, dopiero później, od imienia synowej Izaaka, poczęto ją zwać bóżnicą Złotej Róży.
W czasie II wojny światowej synagoga została spalona, lecz zachowały się mury wraz ze sklepieniem. W kilka lat po wojnie uległa niemal całkowitemu zniszczeniu - ocalały jedynie resztki murów. W ostatnich latach synagogę zabezpieczono, czyniąc z niej „trwałą ruinę".
Stąd już tylko kilka kroków dzieli nas od  klasztoru Bernardynów. Klasztorny kościół św. Andrzeja to jedna z najokazalszych renesansowych budowli we Lwowie. Jego wyjątkowość polega na oryginalnym zaprojektowaniu fasady. Zauważymy tu tak typowy dla Lwowa przykład swoistej mieszanki stylowej: elementy włoskiego renesansu, architektury niderlandzkiej, a wszystko razem daje nam regionalny styl lwowski.
We wnętrzu nie można przeoczyć pomnika nagrobnego św. Jana z Dukli (1608). W 1736 r. przed świątynią stanęła kolumna z figurą błogosławionego, w scenie, w której ukazał się Chmielnickiemu podczas oblężenia Lwowa. Oficjalnie kult Jana z Dukli jako błogosławionego uznano w 1733 r. Od 1948 r. toczył się proces kanonizacyjny, który zakończył Jan Paweł II w 1997 r.
Niedaleko, na rogu placu Katedralnego i ulicy Halickiej stoi perełka architektury Lwowa, tzw.  kaplica Boimów Trójcy Świętej i Męki Pańskiej. Ta jedna z wizytówek miasta sąsiaduje z bryłą katedry i nawiązuje swą architekturą do Kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu w Krakowie. Przeznaczona była na mauzoleum grobowe dla bogatego sukiennika lwowskiego Jerzego Boima (zm. 1617) oraz dla jego syna Pawła Jerzego (1581-1641) - kupca, rajcy oraz wójta lwowskiego.
Wspaniała  katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny była i jest obecnie centrum religii rzymskokatolickiej w regionie. Jest ona świątynią metropolitarną, siedzibą arcybiskupa lwowskiego, jedną z trzech katedr w mieście. Dla Polaków jest to miejsce szczególne. Katedra jest również jednym z najstarszych zachowanych gotyckich zabytków Lwowa. Wielką przebudowę przeszła w latach 1760-76 - to wtedy pojawiły się owe nieproporcjonalne wieże, podziwiane do dziś.
Opuściwszy plac Katedralny wchodzimy do serca miasta - na rynek lwowski [płoszcza rynók] z  ratuszem. Plac ten, z racji znaczenia, jakie miasto posiadało na południowo-wschodnich rubieżach Królestwa Polskiego, był świadkiem wielu ważnych dziejowych wydarzeń. Tu Władysław Jagiełło odebrał hołd lenny od wojewody wołoskiego Aleksandra, a jego syn i następca, także Władysław, od wojewody Eliasza. Na bruk rynku spadły głowy przeciwników spokoju Rzeczypospolitej - hospodara Stefana Tomży i watażki Iwana Podkowy. W XIX i XX w. rynek był widownią demonstracji narodowych i społecznych oraz defilad wojskowych. W 1848 r., w ­czasie gdy cała Europa wrzała, tu formowała się Gwardia Narodowa, robotnicy gromadzili się na pierwszą manifestację pierwszomajową. Tu też w listopadzie 1918 r. proklamowano Wolną Ukrainę Zachodnią, a dwa lata później Józef Piłsudski, jako Naczelnik Państwa, przyjmował defiladę z okazji nadania miastu orderu Virtuti Militari. Dziś rynek trochę opustoszał, a manifestacje przeniosły się na pobliski prospekt Swobody. Jedynie niemiłosiernie przepełniony lwowski czerwony tramwaj, systematycznie przecinający płytę placu, przypomina o obecności wokół wielkiego miasta.
Każda z kamienic w rynku ma swoją historię i to nietuzinkową. Zebrane mogłyby posłużyć za kanwę osobnego spaceru. Przede wszystkim jednak chwilę uwagi poświęcić należy stojącej pod numerem 4  kamienicy Czarnej, zwanej tak od koloru elewacji. Tę renesansową budowlę wystawili w latach 1588-89 Paweł Rzymianin i Piotr Barbon (znani z prac m.in. przy cerkwi Uspieńskiej). Pod numerem 6 znajdziemy  kamienicę Królewską, zaprojektowaną przez tę samą „spółkę autorską". W XVII w. kamienicę tę nabył ojciec późniejszego króla - Jakub Sobieski. Po wstąpieniu na tron (1674) Jan III Sobieski chętnie przebywał w swoich ruskich dobrach i dzięki niemu kamienicę przebudowano na małą rezydencję (1678). Uwagę zwraca wspaniała attyka oraz włoski dziedziniec z trzema kondygnacjami arkadowych krużganków, zwany „Małym Wawelem". Warto poświęcić jeszcze chwilę na  kamienicę Wenecką (nr 14), przebudowaną w stylu renesansowym przez Pawła Rzymianina na zlecenie mieszkającego tu kupca i konsula Republiki Weneckiej Antonio Massariego. O związkach tego domu z „miastem tysiąca kanałów" świadczy umieszczony na elewacji kamienny lew z otwartą księgą - atrybut św. Marka, patrona Wenecji.
Swoje trwanie Lwów zawdzięcza opiece wielu świętych, a swoje piękno - talentowi znanych z nazwiska artystów i nieznanych nam pokoleń przedsiębiorczych mieszczan. Dzięki niezwykłemu splotowi historycznych szlaków i dziejowych wątków wykwitło w tym miejscu miasto stu świątyń, które obecnie powraca do swego blasku.