bezdroza_logo
152764
obiektów,
zdjęć, relacji
i tras
Wyszukiwanie zaawansowane
dodaj obiekt dodaj zdjecie dodaj relacje
Kraków
Galeria Na komórkę Na GPS Dodaj komentarz
Rozdział nadrzędny: Kraków

Historia

Kraków leży u zbiegu Pogórza Karpackiego i Wyżyny Małopolskiej, w dolinie Wisły, charakteryzującej się wapiennymi wzniesieniami, wśród których pierwsi ludzie osiedlili się ok. 100 tys. lat p.n.e. Początki dzisiejszego miasta sięgają VII w., kiedy rządził tu ponoć książę Krak - legendarny władca Wiślan i założyciel grodu. Od jego imienia pochodzi nazwa Kraków.

Pierwsza udokumentowana wzmianka o Krakowie - jako o ważnym grodzie handlowym - pochodzi z 965 r.; jej autorem był żydowski kupiec i dyplomata Ibrahim ibn Jakub. Dogodne położenie Krakowa na skrzyżowaniu ważnych szlaków kupieckich sprawiło, że przez wieki był on handlową mekką kraju. Pod koniec X w. stał się częścią państwa Mieszka I. Wkrótce potem utworzono tu biskupstwo krakowskie (1000). Choć nie ma formalnego dokumentu, ustanawiającego Kraków stolicą, tradycyjnie fakt ten wiąże się z Kazimierzem Odnowicielem, który wybrał miasto na królewską siedzibę odrodzonego państwa ok. 1040 r. W 1241 r. Kraków został ograbiony i spalony w czasie najazdu tatarskiego. Jak pisze XIX-wieczny znawca Krakowa, Ambroży Grabowski: „Książę Bolesław Wstydliwy zacierając ślady (...) spalenia [stolicy] przez Tatarów, dla zwabienia cudzoziemców i pomnożenia ludności znaczniej umniejszonej, chcąc oraz mieć porządne i na wzór obcych uregulowane miasto" nadał (wraz z matką Grzymisławą i żoną Kingą) miastu przywilej lokacyjny na prawie magdeburskim dnia 5 czerwca 1257 r. Wtedy zaprojektowano widoczny do dziś szachownicowy układ miasta. Wyznaczeni wójtowie sprowadzili niemieckich osadników, którzy mieli zająć się handlem i rzemiosłem, a książę Bolesław zobowiązał się wystawić kramy sukienne. Utworzono radę i ławę miejską, czyli sąd, który w skomplikowanych przypadkach odwoływał się do Magdeburga. Innymi słowy, miasto wkroczyło w nowy etap administracyjno-gospodarczy. By dopełnić dzieła, książę Leszek Czarny (1279-88) oraz król Czech i Polski Wacław II (1291-1305) „miasto w obronniejsze mury, wieże i przekopy opatrzy[li]."

Dwaj ostatni przedstawiciele dynastii Piastów: Władysław Łokietek (1306-33) i Kazimierz Wielki (1333-70) wprowadzili Kraków w okres świetności i dynamicznego rozwoju. Władysław Łokietek nadał miastu przywilej prawa składu (1306), co oznaczało, że wszyscy kupcy przejeżdżający przez granice państwa musieli stawić się w Krakowie i oferować tutaj swoje towary - rozporządzenie zapewniło miastu znaczne dochody. Łokietek był pierwszym królem, który koronował się (1320) i został pochowany na Wawelu, co dało początek wielowiekowej tradycji królewskich pochówków.

Kazimierz Wielki natomiast znacznie rozbudował miasto, wzmocnił je gospodarczo, a także zreorganizował sądownictwo i administrację, tworząc Najwyższy Sąd Prawa Niemieckiego w Krakowie, co oznaczało, że apelacje zamiast przed trybunałem w Magdeburgu były rozstrzygane na miejscu. W 1334 r. potwierdził i poszerzył przywileje dla Żydów, na skutek czego miasto stało się jednym z najważniejszych żydowskich ośrodków kulturalnych i handlowych w Polsce. W 1364 r. erygował drugi najstarszy uniwersytet w Europie Środkowej - Akademię Krakowską. Powołując do życia tę „nauk przemożnych perłę" nie tylko podniósł rangę Krakowa, ale także zachęcił wszystkich pragnących zdobywać wiedzę, by przybywali do tego „przesławnego miasta" nie tylko z Królestwa, ale i ze wszystkich stron świata.

W poł. XIV w. miasto było już tętniącym życiem, silnym centrum handlowym, administracyjnym i edukacyjnym - na dworze królewskim gromadziła się ówczesna elita intelektualna kraju - oraz ważnym ośrodkiem politycznym, o czym świadczyć może zwołany tu w 1364 r. zjazd monarchów europejskich, znany jako „Uczta u Wierzynka".

 

Ambroży Grabowski o Krakowie

„W ów czas, ze względu wspaniałości domów miasto to liczyło się do najpiękniejszych w Europie. Pod opieką ustaw i rządnego sprawowania kraju, kwitnęły w niem handel, kunszta i rzemiosła, owoce długiego za tego Króla [Kazimierza Wielkiego] pokoju. Bogactwa mieszczan jego jak były wielkie zaświadcza historyja". (Ambroży Grabowski, Kraków i jego okolice, 1866)

 

Szacuje się, że w tym czasie Kraków liczył ok. 15-20 tys. mieszkańców. Oprócz ludności polskiej mieszkało tu wielu Niemców i Węgrów, a od XII w. istniała gmina żydowska. Z czasem w mieście osiedlili się również Włosi, Czesi, Tatarzy, Rusini, Szkoci i in., a Kraków rozbrzmiewający wieloma językami stał się kosmopolityczną, europejską metropolią w pełnym tego słowa znaczeniu.

Choć tradycyjnie XVI stulecie uważane jest za „złoty wiek" Krakowa, to już XV w. przyniósł jego rozkwit. Władysław Jagiełło, wypełniając wolę żony - królowej Jadwigi, odnowił w 1400 r. Akademię Krakowską i wkrótce Kraków zaczął skupiać najwybitniejszych europejskich intelektualistów. Do tych ostatnich należeli m.in.: Filip Buonaccorsi znany jako Kallimach, włoski humanista, nauczyciel synów Kazimierza Jagiellończyka (zamieszkały w Krakowie w latach 1473-96), czy Konrad Celtis, niemiecki humanista i poeta, który w czasie swego pobytu w Krakowie (1489-92) założył pierwsze w Polsce Towarzystwo Literackie. W 1473 r. drukarnia Kaspra Straube wydała pierwszy kalendarz ścienny i pierwsze książki.

 

Konrad Celtis o Krakowie

Konrad Celtis w Kronice Świata (1490) tak oto opisuje Kraków: „Żyją [tu] zacni mieszkańcy wyróżniający się cnotami i dwornością, a każdy z nich bywa szczodry i przyjazny dla przybyszów. Jeśli idzie o jadło, to żyją [krakowianie] lepiej niż pozostali Polacy. Z napojów zwykli pić wodę warzoną z jęczmieniem i chmielem. Kto ten napój pić musi, nie znajdzie nic bardziej pożytecznego i odpowiedniego".

 

XVI stulecie to prawdziwie „złoty wiek". Za panowania Zygmunta Starego (1506-48), uważanego za najbardziej „krakowskiego" króla, miasto osiągnęło szczyt swej świetności pod względem architektonicznym i kulturalnym. Przez dwór królewski na Wawelu, stanowiący jedno z centrów europejskiej kultury humanistycznej, przewijały się barwne postaci - od słynnego królewskiego błazna - Stańczyka, poprzez znakomitych włoskich artystów, najwybitniejszych polskich poetów epoki (np. Jana Kochanowskiego), wpływowych biskupów humanistów, do znanego czarnoksiężnika Twardowskiego, który ponoć wywołał Zygmuntowi Augustowi ducha ukochanej Barbary Radziwiłłówny.

Akademia Krakowska ściągała liczne rzesze studentów z kraju i z zagranicy (12 tys. w latach 1500-60, z czego 45% z zagranicy). Intelektualne środowisko stolicy udzielało poparcia i osłony wpływowym rodom mieszczańskim polskiej reformacji. W 1557 r. powstały tu pierwsze zbór ewangelicki i szkoła kalwińska (1564).

W „złotym wieku drukarstwa" w Krakowie ukazała się pierwsza książka w języku polskim - Raj duszny Biernata z Lublina (1513). Powstały liczne drukarnie, m.in.: Jana Hallera, Floriana Unglera, Hieronima Wietora, żydowska drukarnia braci Haliczów czy kalwińska Marcina Wirzbięty.

Również dzielnica żydowska przeżywała swój rozkwit pod względem nie tylko ekonomicznym, ale przede wszystkim intelektualnym - w latach 1556-1644 powstało na Kazimierzu pięć synagog. W Krakowie przebywał kwiat żydowskich uczonych w piśmie i myślicieli, takich jak krakowski rabin Mojżesz Isserles (1510-72), znany jako Remuh, Natan Nata Spira (1585-1633) czy Joel Sirkes (1561-1640).

 

Podróż w czasie

Przenieśmy się na chwilę w czasie i zobaczmy, jak wyglądał rynek krakowski w 1595 r.: „Cały prawie plac zajęty jest ławkami i kramami drewnianemi, gdzie znajdziesz rozmaitych rzemieślników, żelaza, tandety, szkła, owoce, leguminy, ogrodowiny i inne rzeczy do jedzenia (...). Znajdziesz bogate domy kupców włoskich, francuskich, angielskich, flamandzkich, tureckich, perskich, ruskich i moskiewskich. Towary sprowadzane wodą z Gdańska. Nie rozumiem, żeby było drugie miasto tak obficie opatrzone we wszystko jak Kraków i sprawiedliwie jest tu dawne przysłowie, iż gdyby nie było Rzymu, tedyby Kraków był Rzymem". (Itinerario in Polonia del 1596 di Giovanni Paolo Mucante ceremoniere pontificio. Parte Prima: Cracovia)

 

Zygmunt III Waza, przenosząc rezydencję królewską do Warszawy w 1609 r., zaczął „dla Krakowa długie smutnych lat pasmo". Mało znaczące po tym zdarzeniu prowincjonalne miasto ożywało tylko na czas królewskich koronacji i pogrzebów. Wkrótce spadły nań kolejne nieszczęścia: najpierw straszliwa zaraza (1651-52), która pochłonęła 24-33 tys. ofiar, a potem potop szwedzki (1655). Mimo bohaterskiej obrony pod dowództwem Stefana Czarnieckiego, Szwedzi miasto zajęli, zrabowali i nałożyli na mieszkańców ogromne kontrybucje.

W XVIII w. Kraków stał się „karczmą zajezdną" obcych wojsk (głównie szwedzkich i rosyjskich). Nakładane kontrybucje, utrzymywanie stacjonujących wojsk, a także bezkarne przemarsze i rabunki obcych armii zrujnowały miasto doszczętnie. Niegdyś tętniąca życiem stolica stała się opustoszałym miasteczkiem. Zdziesiątkowana w 1791 r. ludność zamykała się teraz w liczbie 9872 mieszkańców. Jednakże, mimo ciężkich czasów, Kraków próbował dźwigać się z upadku: odbudowano większość zniszczonych w czasie potopu szwedzkiego obiektów sakralnych, a Akademia Krakowska, dzięki przeprowadzonej w 1777 r. przez Hugona Kołłątaja reformie, zwana teraz Szkołą Główną Koronną, stała się nowoczesną uczelnią z wykładowym językiem polskim. Powstały uniwersyteckie Ogród Botaniczny i Obserwatorium Astronomiczne, z którego w 1784 r. wzniósł się w powietrze pierwszy balon w Polsce.

Trzeci rozbiór Polski (1795) zamknął ważną epokę w dziejach Krakowa. Wtedy to Prusacy zrabowali skarbiec wawelski i wywieźli insygnia królewskie, a Austriacy zajęli miasto i zamienili Wawel na koszary wojskowe. Władze austriackie postanowiły przekształcić Kraków - stolicę zachodniej Galicji - w nowoczesne, uporządkowane miasto, które po ciężkich wiekach XVII i XVIII stanowiło przysłowiowy obraz nędzy i rozpaczy. Choć w 1. poł. XIX w. miasto uległo widocznemu przeistoczeniu, to bezpowrotnie zniknęły cenne zabytki: zburzono ok. 25 kilkusetletnich kościołów oraz średniowieczne mury miejskie.

Książę Józef Poniatowski triumfalnie oswobodził Kraków w 1809 r. Po kilku latach, uchwałą kongresu wiedeńskiego (1815) utworzono Rzeczpospolitą Krakowską ze stolicą w „Wolnym, Niepodległym i Ściśle Neutralnym Mieście Krakowie", które pozostawało pod protektoratem „3 dworów opiekuńczych: rosyjskiego, austriackiego i pruskiego" i było ostatnią namiastką niepodległości państwa polskiego. Po powstaniu krakowskim w 1846 r. teren ten został włączony do Austrii.

XIX-wieczny Kraków stał się ośrodkiem pielęgnującym ducha narodu. W 1818 r. na Wawelu pochowano Tadeusza Kościuszkę, co dało początek nowej tradycji grzebania obok królów bohaterów narodowych. Na przestrzeni kilku dziesiątków lat urządzano tu liczne obchody, które często zmieniały się w patriotyczne manifestacje i odbijały szerokim echem we wszystkich zaborach. Takimi wydarzeniami stały się np. drugi pogrzeb Kazimierza Wielkiego (1869), uroczystość 400-lecia śmierci Jana Długosza (1880), 200-lecie odsieczy wiedeńskiej (1883), a także pochówek Adama Mickiewicza (1890) na Wawelu, jubileusz odnowienia uniwersytetu (1900) oraz 500-lecie zwycięstwa pod Grunwaldem.

Z czasem miasto zaczęło tętnić życiem. W Krakowie koncerty dawali Rubinstein, Brahms i Paderewski, tworzyli Jan Matejko oraz Stanisław Wyspiański, narodziła się Młoda Polska, a w latach 1905-11 działał słynny kabaret „Zielony Balonik". W 1883 r. profesorowie UJ Karol Olszewski i Zygmunt Wróblewski jako pierwsi na świecie dokonali skroplenia azotu i tlenu. W 1867 r. nadano równe prawa obywatelskie mniejszościom narodowym, a w 1894 r. na Uniwersytecie Jagiellońskim (zwanym tak od 1817 r.) pojawiły się pierwsze studentki. W 1847 r. ruszył pierwszy pociąg, zaczęły kursować pierwsze konne (1881) i elektryczne (1905) tramwaje, uruchomiona została sieć telefoniczna (1893) i powstała miejska elektrownia (1900). Do Krakowa włączono okoliczne gminy, co zwiększyło powierzchnię miasta z 7,35 km² do 46,90 km².

W czasie I wojny światowej miasto nie uległo zniszczeniu przede wszystkim dzięki Twierdzy Kraków - pierścieniowi fortyfikacji, wzniesionemu przez Austriaków w latach 1795-1918. 31 października 1918 r. Kraków, jako pierwsze z miast polskich, został wyzwolony spod obcego panowania.

W okresie międzywojennym w mieście tętniło intensywne życie polityczne (do pierwszych wolnych wyborów w 1919 r. startowało kilkanaście partii polskich i żydowskich) i naukowe (powstało kilka nowych uczelni). Trwały również zmagania z niestabilną sytuacją gospodarczą kraju. Liczba mieszkańców Krakowa wzrosła do ok. 250 tys., z czego 74% stanowili katolicy, 25% żydzi i 1% ewangelicy. Rozkwitało też życie literacko-artystyczne - w Krakowie wystawiał swe dramaty Witkacy, tworzyła Maria Pawlikowska-Jasnorzewska i ukazały się dwie „Jednodniuwki Futurystuw" Brunona Jasieńskiego.

 

Ociągnięcia sportowe

20-lecie międzywojenne to również okres wybitnych osiągnięć sportowych. W Krakowie działało wówczas ponad 60 organizacji sportowych, na czele z Cracovią, Wisłą i żydowskim Makkabi. Przez całe międzywojnie miasto należało do czołówki piłkarstwa polskiego. Tylko w 1935 r. nie było krakowian na jednym z trzech pierwszych miejsc w rozgrywkach.

 

Wraz z wkroczeniem do Krakowa wojsk niemieckich 6 września 1939 r. rozpoczął się najmroczniejszy okres w dziejach miasta. Na Wawelu zasiadł Hans Frank, a Kraków stał się stolicą Generalnej Guberni. Choć miasta nie zbombardowano, to jednak poniosło ono niepowetowane straty. Dnia 6 listopada 1939 r. w ramach „Sonderaktion Krakau" podstępnie aresztowano, a następnie wywieziono do obozów 183 profesorów wyższych uczelni.

II wojna światowa przyniosła zagładę żydowskiej społeczności miasta, od XII w. wpisanej w dzieje Krakowa. W 1940 r., po ogłoszeniu przez Franka, że „pradawne niemieckie miasto Kraków" ma być judenrein - wolne od Żydów, rozpoczęto masowe wysiedlenie krakowian żydowskiego pochodzenia. W marcu 1941 r. hitlerowcy utworzyli w Podgórzu getto, do którego przesiedlono Żydów z Kazimierza. Getto brutalnie zlikwidowano w marcu 1943 r., a pozostałych przy życiu ludzi przeniesiono do obozu koncentracyjnego w Płaszowie. Szacuje się, że z prawie 70-tysięcznej żydowskiej ludności Krakowa wojnę przeżyło mniej niż 5 tys. osób, których większość wyemigrowała.

Kraków został wyzwolony, a jednocześnie zajęty przez Armię Czerwoną 18 stycznia 1945 r. Wkrótce potem, w 1946 r. w czasie ludowego referendum poprzedzonego wielką kampanią „3 × TAK", Kraków - jako jedyne miasto w Polsce - zagłosował „3 × NIE", w odpowiedzi na co władze komunistyczne postanowiły wybudować nowe miasto robotnicze na wschód od Krakowa. W latach 1949-51 powstała Nowa Huta wraz z kombinatem metalurgicznym.

Szare barwy komunistycznego życia przełamało w 1956 r. założenie „Piwnicy pod Baranami" - najdłużej istniejącego kabaretu świata, przez 41 lat prowadzonego przez charyzmatycznego Piotra Skrzyneckiego (1930-97). Z Piwnicą związani byli m.in.: Wiesław Dymny, Ewa Demarczyk, Zygmunt Konieczny, Jan Kanty Pawluśkiewicz, Anna Szałapak, czy Grzegorz Turnau.

 

Fenomen „Piwnicy pod Baranami"

„[Piwnica] śmiało mogłaby się znaleźć w Księdze Rekordów Guinessa. Istniała już za Gomułki, przeżyła Gierka, zakwitła za „Solidarności", wstrzymała oddech w stanie wojennym, po czym znów ruszyła w demokrację, w jej dość poplątany repertuar - karmiła się na zmianę: absurdem, polityką, historią i sztuką (...). Ilu przeszło przez tę niewielką podziemną dziuplę artystów! (...) A przy tym wszystkim [to jeden] z magnetycznych punktów Krakowa - każdy, kto tu wszedł i utknął, doskonale wie o tym". (Janina Garycka)

 

Kraków przejawiał antykomunistyczne nastawienie przez cały okres powojenny, o czym świadczą choćby starcia studentów i profesorów krakowskich uczelni z oddziałami ZOMO w trakcie wydarzeń marcowych w 1968 r., demonstracje w grudniu 1970 r., protestacyjny „czarny marsz" studentów po zabójstwie Stanisława Pyjasa w 1977 r., „biały marsz" na wieść o zamachu na papieża Jana Pawła II czy strajki i manifestacje w latach 1980-83.

Po upadku komunizmu miasto ponownie zaczęło tętnić życiem artystycznym i kulturalnym, stało się również wielką atrakcją turystyczną, dostępną dla szerokich rzesz gości zagranicznych. Rozpoczęła się intensywna renowacja zabytków Krakowa, który w 1978 r. został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego UNESCO, a w 2000 r. otrzymał tytuł Europejskiego Miasta Kultury. W 2007 r. - Roku Wyspiańskiego - miasto świętowało uroczyście 750-lecie lokacji. Otworzono Pawilon „Wyspiański 2000", a wszyscy krakowianie mieli możność skorzystać w bogatej oferty kulturalnej i artystycznej, przygotowanej przez organizatorów jubileuszu (np. na rynku odbyło się kilka koncertów na cześć miasta). Dziś Kraków ponownie staje się domem wielkich artystów, kulturalną stolicą Polski i miastem bohemy, czyli jednym słowem - europejską metropolią.

 

Krakowskie przyjemności

„Co mówię! Puls życia w Krakowie tętni o wiele mocniej niż w miastach zachodniej Europy. Nie ma większej przyjemności, jak usiąść późnym wieczorem w jednej z kawiarenek na Rynku, zajadać doskonałe lody i patrzeć na kolorowy tłum gromadzącej się tu młodzieży". (Jan Nowak-Jeziorański, Zwoje 1(5), 1998)


Po regionie oprowadza: Praca zbiorowa

Obiekty dodane przez użytkowników:
Prokocim
Prokocim - obszar Krakowa wchodzący w skład Dzielnicy XII Bieżanów-Prokocim. Do 1948 roku miejscowość była siedzibą gminy Prokocim. Obecnie nazwą Prokocim (Stary Prokocim) określa się przede wszystkim tereny i zabudowania istniejącej do 1941r. wsi, a także osiedle głównie domów jednorodzinnych, budowane od 1974r. W szerszym znaczeniu Prokocim to także, położone na wschód, osiedle bloków mieszkalnych Prokocim Nowy. Prokocim leży w południowo-wschodniej części Krakowa. Od strony północnej granicę Prokocimia wyznacza linia kolejowa Kraków - Tarnów. Do osiedla dojeżdżają autobusy: 103, 133, 143, 144, 163, 173, 204, 243, 304, 502 i tramwaje: 3, 9, 13, 23, 51. Dzisiaj Prokocim to typowe wielkomiejskie osiedle. W obszarze ulic Wielickiej, Ściegiennego i Bieżanowskiej przeważają domki jednorodzinne nazywane często Prokocim Stary, w obszarze pomiędzy ul. Nowosądecką i rzeką Drwinką powstało osiedle Kozłówek z nielicznymi domkami jednorodzinnymi, oraz pomiędzy ulicami Wielicką, Jerzmanowskiego i Ściegiennego przeważającą większość zabudowań stanowią bloki mieszkalne (cztero- i dziesięciopiętrowe)zwane Prokocim Nowy z centralną ulicą Teligi. W tej dzielnicy mieści się Uniwersytecki Szpital Dziecięcy Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego, Wydział Farmacji, Zespół Akademików CM UJ oraz zespół Domu Starców. W rejonie ulic Jasińskiego i Facimiech powstały zespoły bloków Pogodnej Jesieni dla osób starszych i samotnych. Od marca 1983 roku na terenie osiedla działa również stowarzyszenie na rzecz dzieci, o nazwie Korczakowska Republika Dziecięca "Dyliniarnia". Do najcenniejszych zabytków Prokocimia należy zespół pałacowo-parkowy (wpisany 22.III.1983 na listę zabytków z sygnaturą A-639)
dodał: romszklarz
Archiwum Państwowe
Archiwum Państwowe.
dodał: kasia.rydel
poprzedni rozdział
Kraków
następny rozdział
Warto zobaczyć
Ciekawe publikacje:
Ladowanie...
Regulamin i polityka prywatności | Kontakt | Dla prasy
Portal tworzony przez Was i Wydawnictwo Bezdroża

Created by Amistad Group